Spinel jako źródło radości, czyli niespodzianka w kopalni Łażany…

Spinel z kopalni Łażany II – nowe mineralogiczne odkrycie w masywie Strzegom – Sobótka

Tym razem – nieskromnie – trochę samochwalstwa…

Sceneria akcji: kamieniołom Łażany II koło Żarowa, powiat świdnicki, Dolny Śląsk

Główny bohater: spinel właściwy, czyli MgAl2O4 – minerał rzadki

Kontekst naukowo-społeczno-historyczny: w Przeglądzie Geologicznym nr 10/2019 ukazuje się artykuł dotyczący w/w spinela z w/w kopalni. Autorami komunikatu są: Krzysztof Łobos, Tomasz Pawlik, Michał Klukowski. I z tego powodu jest nam BARDZO przyjemnie, ponieważ jedna trzecia wymienionego zespołu autorskiego to równocześnie jedna druga zespołu bloga Agatowcy.pl 😀

Ale do konkretów…

Grupa spineli (kopalnia Łażany II)

Masyw Strzegom-Sobótka znowu zaskoczył. Zazwyczaj zaskakuje mineralogicznie. Nie inaczej stało się i tym razem za sprawą spinelu z kopalni granodiorytu w Łażanach. Różnica polega na tym, że zwykle doniesienia o nowych minerałach ze wspomnianego masywu dotyczą słynących ze swego bogactwa pegmatytów (o czym zresztą już na naszym blogu pisaliśmy), natomiast w tym przypadku rzecz wiąże się ze skałami osłony.

No więc uporządkujmy wiadomości.

Masyw Strzegom-Sobótka to jednostka o proweniencji magmowej, powstała wskutek kilku odrębnych intruzji stopów granitoidowych ok. 300 mln lat temu, a więc mniej więcej na przełomie karbonu i permu. W związku ze swoją historią geologiczną masyw składa się z różnych odmian granitoidów. Głównie są to granity hornblendowo-biotytowe, granity biotytowe, granity dwułyszczykowe oraz jasne granodioryty biotytowe. Poza tym wyróżniono jeszcze kilka mniej rozpowszechnionych granitoidów. W kamieniołomie w Łażanach odsłaniają się właśnie dwa z takich rzadszych typów: średniokrystaliczny granodioryt hornblendowo-biotytowy, stanowiący podstawowy surowiec tam wydobywany, oraz drobnokrystaliczny tonalit augitowo-hornblendowo-biotytowy, o podrzędnym znaczeniu.

Granodioryt z kopalni w Łażanach

Ponieważ kamieniołom w Łażanach znajduje się blisko granicy masywu, a więc w sąsiedztwie kontaktu ze skałami metamorficznej osłony, w granodiorytach bardzo często występują porwaki tychże skał – czyli ich fragmenty rożnej wielkości, wyrwane i przemieszczone przez magmę. Przede wszystkim są to ciemnoszare hornfelsy z zachowaną warstewkową budową pierwotnego osadu. W samych hornfelsach zdarzają się również soczewki marmuru, dla którego skałą wyjściową były osady węglanowe. I tu dochodzimy do sedna, bowiem to właśnie wspomniane marmury okazały się niezwykle zaskakujące mineralogicznie i uraczyły nas spinelem, zaliczanym do minerałów rzadkich.

Kopalnia granodiorytu Łażany II. W części centralnej widoczna jest potężna kra skał osłony. Strefa występowania marmuru spinelonośnego (jaśniejsza partia) znajduje się na najniższym z widocznych poziomów.

Strefa ze spinelonośnym marmurem

Hornfels (kopalnia Łażany II)

Marmur ze spinelem (ciemne cętki). Kopalnia Łażany II

Wyjaśnijmy teraz rodowód spinelu. I dlaczego akurat zadomowił się w marmurze? Żeby odpowiedzieć, musimy wziąć na warsztat jego skład chemiczny. Spinel to tlenek magnezu i glinu, tak więc aby powiedzieć skąd wziął się spinel, trzeba rozpoznać źródło tych dwóch metali. Zacznijmy od samej skały. Marmur z Łażan ma charakter marmuru dolomitycznego, tzn. że oprócz kalcytu (węglanu wapnia) znajdziemy w nim także dolomit (węglan wapnia i magnezu). Okej, więc mamy już magnez w większych ilościach i wszystko się zgadza. Hornfelsy czy granodioryty w porównaniu z marmurem dolomitycznym są mocno zubożone w ten składnik. A co z glinem? W tym przypadku akurat to marmur jest go niemal pozbawiony, więc podejrzenie pada na dwie wspomniane wcześniej skały. Jak się okazuje niektóre hornfelsy z Łażan wzbogacone są właśnie w minerały glinowe, takie jak andaluzyt i sillimanit (krzemiany glinu) oraz korund (tlenek glinu). A zatem w metal ten bogaty musiał być również osad, z którego potem powstał hornfels. Prawdopodobnie więc osad węglanowy został zanieczyszczony materiałem zawierającym glin. Mogło również dojść do uruchomienia glinu w czasie procesów metamorficznych i przeniesienia go w roztworach. Niewykluczone również, że po uformowaniu się intruzji granodiorytowej glin trafił, przynajmniej częściowo, do skał węglanowych wraz z roztworami pomagmowymi. Tego do końca nie da się rozstrzygnąć.

Skupienie drobnych kryształków spineli (kopalnia Łażany II)

Kryształ spinelu (kopalnia ŁażanyII)

Opisany w Łażanach spinel nie tworzy kryształów pokaźnych rozmiarów. Powiedzmy szczerze – są dość mizerne. Największe z nich osiągają wielkość 0,5-2mm, ale zazwyczaj nie przekraczają 0,2 mm. Za to są dobrze wykształcone w postaci foremnych ośmiościanów zabarwionych na fioletowo. Te większe kryształy rozrzucone są pojedynczo lub tworzą niewielkie skupienia złożone z kilku osobników. Drobniejsze spinele z kolei występują w postaci wrzecionowatych, smużystych lub owalnych nagromadzeń długości od kilku milimetrów do kilku centymetrów. Tego typu skupienia nadają jasnoszaremu zwykle marmurowi fioletowawy odcień.

Marmur z ciemnnymi smużystymi skupieniami spineli (kopalnia Łażany II)

Marmur z ciemnymi smużystymi skupieniami spineli (kopalnia Łażany II)

Spinel jest minerałem rzadkim, ale znanym od wieków. Piękne jego okazy pochodzą z różnych części świata. Dlaczego więc tak rozczulamy się nad znaleziskiem z Łażan? Primo, jest to pierwsze w Polsce udokumentowane odkrycie spinelu w skale macierzystej. Dotąd bowiem znano jedynie spinele pochodzące z osadów rzecznych w Górach Izerskich i Kaczawskich. Secundo, to pierwszy udokumentowany spinel w masywie Strzegom-Sobótka. I tym ciekawszy stanowi to fakt, że opisano go w porwaku skał osłony masywu. Poza tym opisane odkrycie jest również w pewnym stopniu prestiżowe dla samej kopalni w Łażanach. Owszem, znana była dotąd, ale przede wszystkim wśród badaczy zajmujących się granitoidami masywu Strzegom-Sobótka. Pielgrzymek kolekcjonerów nigdy tam nie było. Teraz ma szansę zabłysnąć, a za jakiś czas stać się kolejnym mineralogicznym „klasykiem”, przynajmniej w skali kraju.    

Oczywiście nie byłoby całej akcji “Spinel”, gdyby nie pomocna dłoń Pani Katarzyny z kopalni granodiorytu Łażany II…:) Dzięki!

Jeśli ktoś pragnie poznać więcej szczegółów, zapraszamy do zapoznania się bezpośrednio z artykułem na stronie PIG-u:

https://www.pgi.gov.pl/dokumenty-pig-pib-all/publikacje-2/przeglad-geologiczny/2019/pazdziernik-2019/7384-wstepne-dane-o-spinelu-wlasciwym-mgal2o4/file.html

Łobos K., Pawlik T., Klukowski M. 2019 – Wstępne dane o spinelu właściwym (MgAl2O4) z kopalni granodiorytu Łażany II w masywie Strzegom–Sobótka. Przegląd Geologiczny, vol. 67, nr 10, str. 823-827.

A kopalnia Łażany II znajduje się tutaj:

Dodaj do zakładek Link.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *